Interesse?

Wenst u meer nieuws, praktische informatie en wetgeving over welzijn op het werk, milieu en arbeidsgeneeskunde?

25 jaar ISO 14001: milieumanagement in historisch perspectief

Nieuws - 14/09/2021
-
Auteur(s): 
Jan Dillen


Naar aanleiding van de 25ste verjaardag van ISO 14001 staan we even stil bij de evolutie bij het denken over milieumanagement. En dat kan natuurlijk niet zonder de evolutie van het management zelf te bekijken. Een korte terugblik op een historische evolutie van milieumanagement: van ‘beheersing’ naar ‘betrokkenheid’.
 

De visie ‘beheersing van het milieu’

Technische beheersing. Door de toenemende milieuproblemen werd in eerste instantie gekozen voor een beheersing van het milieu via technische voorzieningen. Zuiveringsinfrastructuren voor lucht of water zijn hiervan voorbeelden. Deze technische benadering werd overgenomen in de milieuwetgeving, die gedetailleerd ging voorschrijven wat de toegelaten emissies en de noodzakelijke metingen waren. Hierin verschillen milieu en de ISO 14001 standaard met veiligheid en gezondheid en de ISO 45001. Terwijl in de jaren 1990 het gedetailleerd voorschrijven van regels (theorie) werd losgelaten in de veiligheidskunde om plaat te maken voor een doelstellingenreglementering en een terugtredende overheid, werd dit technisch paradigma in het milieubeleid juist nog versterkt.

Procesbeheersing. ISO 14001 kan niet los gezien worden van de managementmodellen of de algemene ideeën over het managen van een organisatie. De evolutie van managementsystemen start met het ‘Total Quality Management’ na de tweede wereldoorlog (1945). Deming, met zijn PDCA-cirkel, was hiervoor paradigmatisch. De aandacht voor de kwaliteit van het product verschoof naar de kwaliteit van de productieprocessen: vooral de beheersing van de processen dus. Dit kan teruggevonden worden in de procesbenadering van ISO 14001, waar de milieu-eigenschappen van het eindproduct minder belangrijk waren. Het waren de milieuaspecten tijdens de productie die telden. Deze procesbenadering kan worden gelinkt aan indicatoren, procescontrole, milieuplanning, standaardisatie van taken en verantwoordelijkheden, enzovoort.

In deze visie past een milieumanagementsysteem binnen de bureaucratische organisatie van Mintzberg (Mintzberg, 1983), en is milieubeleid procedure-gestuurd. Regels worden gezien als de hoekstenen van de milieubeheersing van een organisatie. 

De visie ‘betrokkenheid bij het milieubeleid’

Tegenover deze eerder beheers-benadering na de tweede wereldoorlog kwam reactie in de managementmodellen. Niet proces- en winstmaximalisatie telden. Ook de belangen van andere partijen moesten in rekening gebracht worden. De betrokkenheid van de werknemers bijvoorbeeld, maar ook het externe milieu. Niet de winstmaximalisatie telt, maar het flexibel kunnen inspelen op de noden van deze betrokken partijen en het lerend vermogen zijn hierbij bepalend voor het succes van een organisatie. 

Het kunnen aantrekken van bekwaam personeel en de organisatiecultuur zijn op de lange termijn belangrijker voor het overleven van de organisatie dan de winst. Betrokkenheid van de werknemers bij het milieubeleid, participatie bij besluitvorming, een duidelijke missie en visie waar de organisatie voor staat geformaliseerd in een milieubeleid, zijn voorbeelden van deze visie. Organisaties met een goede betrokkenheid van de werknemers bij milieu, met een niet-hiërarchische leiderschapsstijl en een gerichtheid op leren en verbeteren, hebben in deze ‘betrokkenheidsvisie’ een beter milieumanagement. Ook organisatorisch leren kreeg veel aandacht in de managementliteratuur (Senge, 1990), samen met MVO. De term ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’ werd twintig jaar geleden al gebruikt, maar kreeg pas in de jaren 2000 opnieuw belang.

Verdere evoluties

ISO 14001 evolueerde dus van een ‘beheersingsvisie’ voor het verminderen van negatieve milieu-effecten, naar een ‘betrokkenheidsvisie’: van ‘control’ naar ‘commitment’. Wat is dan het vervolg? Wat brengt de toekomst? 

De klimaatopwarming geeft organisaties vele uitdagingen. Deze passen eerder in de technische beheersing en het bijkomend opleggen van wettelijke verplichtingen, dan in de tweede betrokkenheidsvisie. 

Vanuit deze tweede betrokkenheidsvisie wordt een organisatiecultuur die bevorderlijk is voor het milieu en de duurzaamheid belangrijk. De houding van de verschillende werknemers in de verschillende afdelingen, zal in de toekomstige ontwikkelingen van milieumanagementsystemen meer aandacht krijgen.

Ook de levenscyclus van (voornamelijk) grondstoffen past binnen een circulaire ondernemingsaanpak. Zowel op het gebied van managementtheorie als op het vlak van milieumanagement, zal circulariteit in de toekomst belangrijker worden in elk milieumanagementsysteem.

Conclusie

De evolutie van ISO 14001 van technische beheersing en procesbeheersing naar een betrokkenheidsvisie wil natuurlijk niet zeggen dat de commitment-visie de control-visie vervangt. Beide modellen, gebaseerd op de managementmodellen van de periode waarin ze ontstonden, blijven aanwezig. Nieuwe managementmodellen zoals organisatiecultuur en circulariteit, gecombineerd met een beheersing van de klimaatopwarming, zullen de toekomstige evolutie van ISO 14001 in de komende 25 jaar mogelijk verder bepalen.